Dla profesjonalistów
Kliniczne zasoby traumatologii – narzędzia, wytyczne, metody
Narzędzia diagnostyczne
PCL-5 (PTSD Checklist for DSM-5)
Zastosowanie: Screening i ocena nasilenia objawów PTSD wg DSM-5. 20 itemów, skala Likerta 0–4.
Cut-off: ≥33 sugeruje prawdopodobne PTSD; zmiana o ≥10 pkt = klinicznie znacząca poprawa.
Dostępność: Bezpłatna (National Center for PTSD). Polska wersja walidowana.
Czas: 5–10 minut.
ITQ (International Trauma Questionnaire)
Zastosowanie: Screening PTSD i C-PTSD wg ICD-11. 18 itemów: 6 PTSD + 6 DSO + 6 ocena funkcjonowania.
Autor: Cloitre et al. (2018). Walidacja polska: Karatzias et al.
Dostępność: Bezpłatna (ESTSS). Polska wersja dostępna.
Szczególnie ważne: Jedyne narzędzie do oceny C-PTSD wg ICD-11.
CAPS-5 (Clinician-Administered PTSD Scale)
Zastosowanie: Gold standard diagnostyczny PTSD – ustrukturyzowany wywiad kliniczny.
Czas: 45–60 minut.
Uwaga: Wymaga szkolenia w stosowaniu. Zalecany do badań klinicznych i trudnych przypadków diagnostycznych.
DES-II (Dissociative Experiences Scale II)
Zastosowanie: Ocena poziomu dysocjacji. 28 itemów. Cut-off ≥30 = podwyższony poziom dysocjacji.
Ważne przed EMDR: Wysoki wynik DES-II wskazuje na potrzebę modyfikacji standardowego protokołu.
PHQ-9 i GAD-7
Zastosowanie: Ocena współistniejącej depresji i lęku – kluczowa w PTSD (wysoka komorbidność).
Polskie wersje: Walidowane, bezpłatnie dostępne.
AUDIT-C (alkohol) i DAST-10
Zastosowanie: Screening uzależnień, które są częstą komorbidnością traumy.
Uwaga kliniczna: Uzależnienie nie wyklucza terapii traumy, ale wymaga sekwencjonowania lub równoległego leczenia.
Aktualne wytyczne kliniczne
| Organizacja | Wytyczne | Metody I linii |
|---|---|---|
| WHO | mhGAP Intervention Guide (2023) | TF-CBT, EMDR (dorośli) |
| NICE (UK) | PTSD Guideline (2018, aktualizacja 2023) | Trauma-focused CBT, EMDR |
| ISTSS | PTSD Prevention and Treatment Guidelines (2019) | TF-CBT, EMDR, CPT, PE |
| APA (USA) | APA PTSD Guidelines (2017) | PE, CPT, TF-CBT, EMDR |
| ISSTD | Wytyczne dla DID (2011, rev. 2023) | Fazowa psychoterapia (stabilizacja → przetwarzanie → integracja) |
Kluczowe zasady z wytycznych
- Trauma-focused terapia > leki jako pierwsze podejście w PTSD bez ciężkiej depresji
- C-PTSD wymaga podejścia fazowego (faza 1: stabilizacja; faza 2: przetwarzanie; faza 3: integracja)
- EMDR i TF-CBT mają podobną skuteczność dla jednoincydentowej traumy
- Dysocjacja wymagająca specjalistycznej oceny przed wdrożeniem standardowej terapii ekspozycji
- Farmakoterapia (SSRI: sertralina, paroksetyna) = uzupełnienie, nie zastępstwo terapii
Przegląd metod – siła dowodów
| Metoda | PTSD | C-PTSD | Siła dowodów |
|---|---|---|---|
| EMDR | I linia (WHO, NICE) | Tak (fazowe) | A (RCT, meta-analizy) |
| TF-CBT | I linia | Tak | A |
| CPT | I linia (APA) | Tak | A |
| PE (Prolonged Exposure) | I linia | Ograniczone (ostrożnie przy dysocjacji) | A |
| Somatic Experiencing | Tak | Tak | B (badania pilotażowe, RCT) |
| IFS | Tak | Szczególnie wskazane | B |
| DBT | Ostrożnie | Tak (stabilizacja) | A (dla BPD + PTSD) |
| MDMA-wspomagana terapia | Eksperymentalna (faza III) | Eksperymentalna | B (faza III RCT) |
Neurobiologia traumy – skrót kliniczny
Pełne omówienie: Neurobiologia traumy | Teoria poliwagalna | Okno tolerancji
- Ciało migdałowate: Nadreaktywne, niższy próg alarmu, słabsza kontrola z PFC
- Hippocampus: Zmniejszona objętość, zaburzony kontekst czasowy (stąd „teraźniejszość" wspomnień)
- PFC mediale: Obniżona aktywność → trudność z gaszeniem lęku i regulacją emocji
- Oś HPA: Dysregulacja kortyzolu (hiper lub hipo), zmiany receptorów GR
- Nerw błędny: Zaburzona regulacja VVC → trudność z koregulacją społeczną
- Epigenetyka: FKBP5, NR3C1 – potencjalna transmisja transgeneracyjna
Kluczowa literatura
- van der Kolk, B. A. (2014). The Body Keeps the Score. Viking.
- Herman, J. L. (1992). Trauma and Recovery. Basic Books.
- Shapiro, F. (2018). EMDR Therapy: Basic Principles, Protocols, and Procedures (3rd ed.). Guilford.
- Cloitre, M., et al. (2011). Treatment of complex PTSD: Results of the ISTSS expert clinician survey on best practices. Journal of Traumatic Stress, 24(6), 615–627.
- Porges, S. W. (2011). The Polyvagal Theory. Norton.
- Schwartz, R. C., & Sweezy, M. (2020). Internal Family Systems Therapy (2nd ed.). Guilford.
- WHO (2023). mhGAP Intervention Guide 2.0. World Health Organization.